Njikọ Ndị Na-agbachitere Ikike Mmadụ na Tanzania Rịọrọ Ndị Uwe Ojii Ka Ha Kọwaa Ebe Dọkịta Agonza Nọ

Ihe gbanwere

Dabere na akụkọ The Citizen Tanzania, Tanzania Human Rights Defenders Coalition arịọla ndị uwe ojii ka ha kwupụta ebe Dr Conrad Agonza, dọkịta n’ụlọ ọgwụ Mloganzila, nọ, ọnọdụ ahụike ya na ebe a na-agwọ ya, mgbe ihe mere na Septemba 8 n’ụzọ Bagamoyo Road na Dar es Salaam metụtara onye uwe ojii na-ahụ maka okporo ụzọ. THRDC kwuru na ezinụlọ Agonza anatala ozi na-emegiderịta onwe ha, ha enweghịkwa ike ịhụ ya n’ọdụ ndị uwe ojii; akụkọ ndị uwe ojii na nke ezinụlọ gụnyere ebubo na ọ wakporo onye uwe ojii ahụ.

Ihe mere nke a ji dị mkpa

Nke a abụghị ajụjụ ma ndị uwe ojii hà nwere ike nyochaa ebubo mwakpo. THRDC n’onwe ya kwuru na ha nwere ike. Ọ bụ ajụjụ ma a ga-enyocha mmadụ n’enweghị ịhapụ ezinụlọ ya n’amaghị ebe ọ nọ, ma ọ dị nchebe, na otu ha ga-esi kpọtụrụ ya.

Nye onye ọ bụla na-ahụ ọrụ nlekọta ahụike dịka ihe e wuru n’elu ntụkwasị obi, isi ihe dị ugbu a doro anya ma na-ewute: dọkịta nwere ike isi n’ịgwọ mmadụ gaa n’ịchọ ka ezinụlọ kpọtụrụ ya na nkwado iwu n’ime awa ole na ole. Mgbe ndị ọchịchị na-enye ozi n’oge kwesịrị ekwesị nke a pụrụ ikwenye, ezinụlọ nwere ike ime ihe. Mgbe ha emeghị, amaghị ihe na-aghọ ụdị mmerụ n’onwe ya.

Echiche anyị banyere ihe nwere ike ime (ntule nwere ihe ndabere): akụkọ e dere ede gbasara ebe Agonza nọ na ọnọdụ ya pụrụ ime ka ezinụlọ ya kpọtụrụ ya ma ọ bụ nweta ohere iwu, ebe ebubo ọ bụla na-aga n’ụzọ iwu kwadoro. Ọ bụrụ na ndị uwe ojii mee ka ozi ahụ dị, ikpe a nwere ike ịtọ atụmanya bara uru na ajụjụ gbasara njide na ọnọdụ ahụike ga-enweta azịza doro anya ngwa ngwa.

Myirịta akụkọ ihe mere eme

Na Kenya n’afọ 2016, ọka iwu Willie Kimani, onye ọ na-anọchite anya ya Josephat Mwenda, na onye ọkwọ ụgbọala Joseph Muiruri furu efu mgbe okwu ụlọikpe metụtara ndị uwe ojii gasịrị; ndị akaebe kwuru na a hụrụ Kimani na Mwenda n’ụlọ mkpọrọ nke ọdụ ndị uwe ojii.

Ihe ha jikọrọ bụ mkpa mberede maka ozi a pụrụ ịdabere na ya gbasara ebe mmadụ nọ, nchekwa ya na ohere ezinụlọ ma ọ bụ ọka iwu nwere ịkpọtụrụ ya. Ọdịiche ahụ buru ibu: ikpe Kenya metụtara mmadụ atọ e mechara gbuo, ebe akụkọ dị ugbu a metụtara otu dọkịta ma anaghị egosi ma ọ furu efu ma ọ bụ na e metọrọ ya. N’afọ 2022, a mara ndị uwe ojii atọ na onye na-enye ndị uwe ojii ozi ikpe maka igbu mmadụ. Ihe mmụta ya doro anya: ozi ngwa ngwa, e dere ede gbasara njide bụ nchekwa kwesịrị ka a chọọ tupu amaghị ihe aghọọ ihe ka njọ.

Ntụle mmetụta

Nzaghachi ngwa ngwa sitere n’aka ndị uwe ojii pụrụ iweghachi ikike ezinụlọ Agonza ikwenye na ọ dị nchebe ma hazie nkwado ozugbo. Ọ ga-enyekwa ndị uwe ojii ụzọ doro anya karị iji nyochaa ebubo a kọrọ, ma gosi na ikike iwu na nkwurịta okwu bụ isi abụghị ihe mgbakwunye a pụrụ ileghara anya.

N’izu ndị na-abịa, òtù ndị na-enyocha ikike ga-enwe ule doro anya: ma a na-ekwupụta ebe ọ nọ, ọnọdụ ya na ohere ịkpọtụrụ ya n’ụzọ kwekọrọ ekwekọ. Ọ bụrụ na nzaghachi ahụ aghọọ omume a pụrụ ime ugboro ugboro, ezinụlọ ndị ọzọ chere ozi na-ese okwu gbasara njide ihu pụrụ inweta atụmanya siri ike karị maka azịza n’oge kwesịrị ekwesị.

Ọnọdụ ndị nwere ike ime

Nke kacha yie: Ọ bụrụ na ndị uwe ojii nye ebe a pụrụ ikwenye na ọnọdụ ya n’ụbọchị ndị na-abịa, ezinụlọ Agonza ma ọ bụ ndị nnọchi iwu ya pụrụ ịkpọtụrụ ya ebe ebubo ọ bụla na-aga n’usoro iwu. Nke a bụ ụzọ kacha yie n’ihi na arịrịọ THRDC nabatara njide ziri ezi ma rịọ maka nchekwa ndị akọwapụtara nke bara uru.

Nke ka mma: Mgbe ndị ọchịchị na-enye ozi kwekọrọ ekwekọ ma kwe ka ezinụlọ ma ọ bụ ndị iwu nweta ohere kwesịrị ekwesị, ikpe a nwere ike ịghọ ihe atụ bara uru n’otú e si edozi ajụjụ gbasara njide na ahụike. Nke ahụ pụrụ ime ka nkwurịta okwu e dere ede bụrụ ihe a na-emekarị n’ụdị ikpe ndị yiri ya n’ọnwa ndị na-esonụ.

Nke ka njọ: Ọ bụrụ na amaghị ihe adịgide, ezinụlọ Agonza nwere ike ịnọgide na-enweghị ike ịhazi nkwurịta okwu n’oge kwesịrị ekwesị ma ọ bụ nkwado iwu, ebe nrụgide n’ahụ ndị uwe ojii na ndị na-enyocha ikike na-abawanye. Ọ gwụla ma akụkọ doro anya gbasara njide, ọgwụgwọ ma ọ bụ ọnọdụ iwu apụta, ọ pụkwara isi ike ịhụ okwu ebubo mwakpo ahụ dịka nke ejirila nghọta doo anya mee.

Ihe a ga-eleba anya na ya ọzọ

• Ma ndị uwe ojii na-enye akụkọ gbasara ebe ọ nọ na ọnọdụ ahụike ya nke ezinụlọ Agonza, ndị nnọchi iwu ya, ụlọ ọgwụ ma ọ bụ THRDC pụrụ ikwenye.
• Ma e kwere ezinụlọ ya ma ọ bụ ọka iwu ya nkwurịta okwu ma ọ bụ ohere kwekọrọ n’iwu na ndụmọdụ ahụike.
• Ma ndị uwe ojii na-ekwupụta usoro iwu akọwapụtara gbasara ebubo mwakpo ahụ: njide, ebubo, ịhapụ ya ma ọ bụ ọnọdụ iwu ọzọ.