Watayarishaji wa Tanzania Wahimizwa Kutafuta Ushauri wa Kisheria Kabla ya Kuchapisha Kazi

Kilichobadilika

Ripoti ya The Citizen Tanzania inasema wataalamu wa Tanzania wanawahimiza watayarishaji wa maudhui kutafuta ushauri wa kisheria kabla ya kutengeneza au kuchapisha kazi. Dominick Dismas, Angela Kilusungu na Gladness Mungo wanasema ushauri wa mapema unaweza kufafanua iwapo watayarishaji wanahitaji ulinzi wa hakimiliki, alama ya biashara au hataza, na iwapo maudhui yao yanatii sheria. Kilusungu pia alipendekeza watayarishaji wachangie fedha kwa ajili ya mashauriano ya pamoja ya kisheria, kwa sababu taratibu za kisheria huwa ghali zaidi mzozo au wito wa mahakamani unapowasili.

Kwa nini hili ni muhimu

Mabadiliko ya kivitendo ni rahisi: ukaguzi wa kisheria uchukuliwe kuwa sehemu ya kutengeneza kazi, wala si matengenezo ya dharura baada ya tatizo kutokea.

Hilo linaweza kuwaokoa watayarishaji dhidi ya kuchagua ulinzi usiofaa, kuchapisha nyenzo ambazo hawaruhusiwi kisheria kutumia, au kugundua wakiwa wamechelewa kwamba maudhui yanayoonekana kukubalika yanakiuka mipaka ya kisheria. Pia linaifanya mali ya kiakili ionekane zaidi kama rasilimali ya biashara kuliko tumaini lililowekwa kwenye faili.

Njia nafuu inaweza kuwa ya pamoja. Kikundi kinachomwajiri wakili kwa siku moja kinaweza kugawana gharama katika miradi kadhaa na kupata ushauri kabla ya uchapishaji. Hilo pia linaweza kuibua mahitaji ya mashauriano mafupi yenye wigo maalum, badala ya uwakilishi wa gharama kubwa wakati wa mzozo.

Mtazamo wetu (makadirio yanayotokana na taarifa zilizopo): katika kipindi cha miezi sita hadi 12 ijayo, kuna uwezekano baadhi ya vikundi vya watayarishaji vitaandaa ukaguzi wa pamoja wa kisheria, huku watu wengi wakiendelea kutegemea ukaguzi usio rasmi kwa sababu ripoti inasema ushauri wa kitaalamu ni ghali. Ikiwa mipango hiyo ya vikundi itakuwa ya kawaida, miradi zaidi inaweza kufafanua umiliki na uzingatiaji wa sheria kabla ya kuchapishwa. Ikiwa haitakuwa hivyo, marekebisho ya kuchelewa, kuondoa kazi au mizozo vitaendelea kuwa chaguo chaguo-msingi lenye gharama kubwa.

Mara ya mwisho hili lilipotokea

Ripoti yetu ya awali ilihusu usambazaji wa CD ya tamasha la Jimi Hendrix na Sunday Times mwaka wa 2006. Guardian iliripoti kwamba gazeti hilo lilikabiliwa na hatua za kisheria baada ya kutegemea leseni ya msambazaji bila kuthibitisha kwamba haki husika zilikuwa zimepatikana.

Kufanana huko kunahusu tatizo la muda: kazi ya ubunifu iliwekwa hadharani kabla ya haki kukaguliwa kikamilifu. Tofauti ni ukubwa na mazingira. Kisa hicho kilihusu gazeti kubwa, CD halisi na leseni iliyopingwa; ripoti hii inawahusu watayarishaji wa kidijitali wa Tanzania wanaokabiliwa na maswali mapana kuhusu mali ya kiakili na uzingatiaji wa kanuni.

Kesi ya Mahakama Kuu ilichelewesha kwa mwaka mmoja mradi uliopangwa wa filamu ya tamasha la Hendrix, na kuahirisha mapato yaliyotarajiwa ya takriban dola milioni 5.8, huku fidia ikiripotiwa kuwa zaidi kidogo ya dola 250,000. Hilo halithibitishi kwamba ushauri wa mapema huzuia kila mzozo, lakini linaonyesha jinsi tatizo la haki linavyoweza kuathiri mambo yaliyo mbali zaidi ya uchapishaji wa awali.

Ulinganisho wa kihistoria

Kesi ya Hendrix ni onyo kuhusu gharama zinazofuata. Usambazaji na mipango ya kibiashara inapoanza kusonga, kurekebisha tatizo la haki si kazi ya kisheria pekee; kunaweza pia kukatiza mradi unaofuata.

Kwa watayarishaji wadogo wa Tanzania, kiasi cha fedha na mifumo ya kisheria ni tofauti. Somo linalofaa ni finyu zaidi: kukagua umiliki, mikataba na uzingatiaji wa sheria kabla ya kuchapisha kunaweza kuhifadhi chaguo zinazopotea baada ya uchapishaji.

Tathmini ya athari

• Watayarishaji wanaweza kupata nguvu zaidi ya kujadiliana umiliki na masharti ya leseni yanapowekwa wazi kabla ya kazi kuchapishwa, iwapo wanaweza kumudu au kugawana gharama ya ushauri.

• Mashirika ya watayarishaji yanaweza kuwa njia ya kivitendo ya kupata msaada wa kisheria. Kuchangia fedha hupunguza kikwazo cha kupata mashauriano, lakini hilo linategemea vikundi kujipanga kwa uthabiti.

• Wamiliki wa haki wanaweza kuona matumizi machache yasiyoidhinishwa ikiwa watayarishaji watakagua nyenzo mapema. Miradi midogo pia inaweza kukabiliwa na gharama zaidi za awali au ratiba za uchapishaji zinazochelewa ukaguzi huo unapofanyika.

• Washauri wa kisheria wanaweza kuelekea kwenye mashauriano yanayoweza kurudiwa na yenye mipaka maalum kwa vikundi vya watayarishaji. Fursa hiyo inategemea iwapo watayarishaji watahamisha ushauri kutoka hatua ya mzozo hadi hatua ya kupanga.

Hali zinazowezekana

Inayowezekana zaidi

Ikiwa vikundi vya watayarishaji vinaweza kuchangia malipo lakini huduma pana ya kisheria yenye gharama nafuu haitatokea, baadhi yao yatatumia mashauriano ya mara moja kabla ya uchapishaji, huku watu wengi wakiendelea kutumia ukaguzi usiokamilika. Dalili zilizo wazi zaidi zitakuwa mipango ya pamoja ya kuwaajiri mawakili, kliniki za kisheria na washauri wanaotoa ukaguzi wenye wigo maalum ndani ya miezi sita hadi 12.

Hali yenye matokeo mazuri

Ikiwa mashirika kadhaa ya watayarishaji yataweka rasmi mashauriano ya pamoja, ukaguzi kabla ya uchapishaji unaweza kuwa wa kawaida. Miradi zaidi itafafanua umiliki, leseni na masharti ya kanuni kabla ya kuchapishwa, jambo linaloweza kupunguza marekebisho yanayoweza kuepukika na ucheleweshaji wa uchapishaji.

Hali yenye matokeo mabaya

Isipokuwa ushauri wa bei nafuu upatikane kwa urahisi, watayarishaji wanaweza kuendelea kuchukulia mikataba iliyopakuliwa au nyenzo zilizotengenezwa na akili bandia kuwa hati za mwisho. Hilo linaweza kuacha kazi nyingi zaidi zikabiliwe na pingamizi za haki za kuchelewa, hatua za udhibiti, kuondolewa au kushughulikia mizozo kwa gharama kubwa.

Cha kufuatilia baadaye

• Vikundi vya watayarishaji nchini Tanzania kutangaza ufadhili wa pamoja au mashauriano ya kisheria ya mara kwa mara kabla ya uchapishaji.

• Mizozo iliyoripotiwa hadharani au wito wa mahakamani kutoka kwa mamlaka za udhibiti unaohusishwa na haki zisizoeleweka au kutofuata masharti ya maudhui.

• Watoa huduma za kisheria kutangaza ukaguzi wa bei nafuu kabla ya uchapishaji kwa mikataba, mali ya kiakili au kanuni za maudhui.