Tanzania yeetegekera abayizi obukadde 3 abanoosaba okuyingira siniya esooka mu 2028

Kiki ekikyuse?

Okusinziira ku byawandiikibwa The Citizen Tanzania, Tanzania esuubira abayizi 3,021,177 okusaba ebifo mu siniya esooka mu 2028. Kino kijja luvannyuma lw’abayizi b’ekibiina eky’omukaaga n’ab’eky’omusanvu mu pulayimale okukola ebigezo byabwe eby’akamalirizo mu 2027.

Ssaabaminisita Mwigulu Nchemba yagambye nti okwetegeka kuno kwetaagisa ssiringi za Tanzania tiriyoni 1.77. Mu byetaagibwa mulimu ebibiina 23,226, kaabuyonjo 46,632, laabu 9,366 n’abasomesa 40,192. Gavumenti era enoonya abakolagana nayo okuva mu by’obwannannyini ng’eyita mu nteekateeka y’obwegassi wakati wa gavumenti n’ab’obwannannyini eya PPP.

Lwaki kino kikulu?

Okufuna ekifo mu ssomero kisinga okufuna entebe n’enteekateeka y’amasomo. Enteekateeka y’omwana eya buli lunaku esinziira ku ngeri gy’asobola okugenda ku ssomero obutayosa. Engendo, okulya, okwebaka, okutambula n’okweraliikirira byonna bikyuka olw’enteekateeka eyo.

Amasomero bwe ganaalwawo okufuna ebyetaagisa okwaniriza abayizi bonna, amaka agafuba okulaba ng’obulamu bwago obwa bulijjo butatabanguka ge ganaasooka okufuna obuzibu.

Mu ndowooza yaffe eyesigamye ku biriwo, naye nga si kikakafu, emyaka ebiri egijja giyinza okuleetera ensonga y’ebizimbe n’ebikozesebwa mu masomero okukwata ku bulamu n’embeera z’abantu nga bwe kikwata ku by’enjigiriza, wadde ng’oludda olwo luyinza obutassaibwako nnyo mwoyo. Ebibiina, eby’obuyonjo n’abasomesa bwe binaabaawo mu budde, amaka mangi gajja kusobola okwetegekera abaana okugenda mu sekondale nga tegatabanguse.

Bwe kitaabe bwe kityo, okuvuganya okufuna ebifo kuyinza okwongera okussa amaka ku bunkenke mu nsaasaanya, enkozesa y’obudde n’enteekateeka zaago eza buli lunaku.

Ebivaamu biyinza bitya okutuuka ku balala?

Abayizi b’ebibiina bino byombi okugenda mu sekondale omulundi gumu kyongera amangu omuwendo gw’abeetaaga ebifo mu masomero ga sekondale. Okuteekawo ebyetaagisa n’okuwandiika abasomesa bwe binaatambulira ku sipiidi emala, amasomero gasobola okwongera ebifo bya siniya esooka ne gawaniriza abayizi bangi.

Ekyo tekikoma ku masomero. Amaka gayinza okumala obudde butono nga ganoonya ebifo ebitali bimala, ne gafuna obudde obusingawo okukuuma enteekateeka zaago eza buli lunaku nga zimanyiddwa era nga tezikyukakyuka.

Naye okuzimba oba okuwandiika abasomesa bwe binaalwawo, amasomero gayinza okukoma ku bayizi batono. Kino kiyinza okuwaliriza amaka okuvuganya ku bifo ebitono ebiri mu masomero ga gavumenti oba ag’obwannannyini, ne kyongera okweraliikirira n’obutamanya na ngeri abaana gye banaatandika sekondale.

Kino kikosa kitya abakikwatibwako?

Amasomero ga sekondale aga gavumenti ge gasooka okwolekera omulimu ogw’okwaniriza abayizi abangi. Okusobola okubasomesa obulungi, galina okusooka okufuna ebibiina, kaabuyonjo, laabu n’abasomesa abamala.

Abazimba n’abaddukanya amasomero ag’obwannannyini bayinza okufuna omukisa singa obukwakkulizo bwa PPP busobozesa okutandikawo pulojekiti ezisobola okuyimirirawo nga ziweereza abayizi abeetaaga ebifo. Abanoonya emirimu gy’obusomesa nabo bayinza okuganyulwa singa okuwandiika abasomesa kugenda mu maaso okutuukiriza obwetaavu obwalangirirwa obw’abasomesa 40,192.

Ku maka, obutamanya binaabaawo bukwata butereevu ku baana baago. Okufuna ebifo mu siniya esooka kusinziira ku ky’okuba nti ebyongerwa ku masomero binaaba biwedde, nga bikola era nga birimu abasomesa ng’okuyingiza abayizi ba 2028 tekunnatandika.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa: Singa enteekateeka za gavumenti zituukiriza ekitundu ku byetaagibwa era ne zisikiriza abamu ku b’obwannannyini okwetabamu, Tanzania ejja kwongera ebifo mu masomero. Kyokka ejja kusigala ng’erina omulimu munene ogw’okutuukiriza enteekateeka ezo okutuusa ne mu kiseera ky’okuyingiza abayizi ba 2028.

Mu mbeera eyo, amasomero n’amaka byandigenze biteekateeka okusinziira ku bifo ebiba bifunise, ate ab’obuyinza mu bitundu ne bassa ssente n’ebikozesebwa ku kuzimba n’okufuna abasomesa.

Ebintu bwe binaagenda obulungi: Singa ssente, okuzimba, okufuna abasomesa ne pulojekiti z’ab’obwannannyini bituukana n’ebiruubirirwa bya gavumenti, abayizi bangi ku b’ebibiina bino byombi basobola okuyingira siniya esooka nga tewali kuvuganya kwa maanyi nnyo ku bifo.

Ekiganyulo ekyandisigaddewo okumala ebbanga kye ky’okuba nti ebizimbe n’ebikozesebwa bya sekondale byandisigadde nga bikozesebwa n’oluvannyuma lw’omwaka ogwo ogw’enkyukakyuka.

Ebintu bwe binaagenda obubi: Singa obwetaavu bwa ssiringi za Tanzania tiriyoni 1.77 ez’okwetegeka tebuvamu bibiina, bikozesebwa n’abasomesa mu budde, okuvuganya ku bifo bya siniya esooka kujja kweyongera.

Amaka gayinza okuwalirizibwa okunoonya ebifo mu masomero ga gavumenti oba ag’obwannannyini matono ge gasobola okufuna, ate amasomero ne gawaniriza abayizi abasukka ku muwendo gwe gasobola okusomesa obulungi n’ebyo bye galina.

Eby’okugoberera okuva kati

• Ebibiina, kaabuyonjo ne laabu ebinaaba biwedde era nga bikozesebwa ng’okuyingiza abayizi ba 2028 tekunnatandika.
• Okuwandiika n’okuteeka abasomesa mu mirimu okutuukiriza obwetaavu obwalangirirwa obw’abasomesa 40,192.
• Pulojekiti z’ab’obwannannyini ezongera ebizimbe n’ebikozesebwa mu by’enjigiriza oba ezisobozesa amasomero okuwaniriza n’okusomesa abayizi abasingawo mu nteekateeka ya PPP.
• Enteekateeka ezinaalangirirwa ez’okuyingiza abayizi mu siniya esooka mu 2028, nga ziraga bameka ku basuubirwa okusaba ebifo 3,021,177 abanaasobola okufuna we basomera.