Tundu Lissu awakanya engeri omujulizi we gy’abuuzibwamu ku bisaanyizo bye

Ebigenda mu maaso mu musango

Okusinziira ku The Citizen Tanzania, abawaabi baamalirizza okubuuza Brenda Rupia ebibuuzo ku bujulizi bwe nga Ssebutemba 9, 2026. Rupia ye mujulizi owookuna ku ludda olwewozaako mu musango gw’okulya mu nsi olukwe oguvunaanibwa Tundu Lissu. Omusango guwulirwa mu Kkooti Enkulu, mu rejisitule yaayo entono eya Dar es Salaam.

Rupia akulira ebyempuliziganya n’okumanyisa abantu ebikwata ku kibiina kya Chadema. Abawaabi baamubuuzizza ku bisaanyizo bye n’emirimu gy’akola mu by’empuliziganya. Lissu yayingidde mu kubuuza okwo emirundi ebiri ng’awakanya engeri omuwaabi gye yali abuuzamu. Bye yawakanyizza byalimu omuwaabi okwogerera waggulu n’okukozesa ekigambo “omufere”.

Lissu avunaanibwa wansi w’akawaayiro 39(2)(d) ak’etteeka ly’ebibonerezo by’emisango, mu nnongoosereza ya 2023. Omusango gukwata ku bigambo ebigambibwa nti yayogera ne bisaasaanyizibwa ku yintaneeti nga Apuli 3, 2025.

Kati kkooti ewulira obujulizi bw’oludda olwewozaako. Abalamuzi abawulira omusango ye Dunstan Ndunguru, James Karayemaha ne Ferdinand Kiwonde.

Lwaki kino kikulu

Omusango guno gujjukiza nti n’engeri abantu gye bakolamu emirimu egyabulijjo egy’okutuusa obubaka eri abalala eyinza okuba enkulu mu kkooti. Ani ayogera ku lw’ekibiina? Ani ayita bannamawulire? Ani amanyi ebyaliwo ng’abirabye oba ng’abikoze ye kennyini? Era by’ategeeza bisigala bikwatagana ne bw’abuuzibwa ebibuuzo ebikakali?

Rupia bye yannyonnyodde ku ngeri Chadema gy’etegekamu n’okusaasaanya obubaka kati biri mu bujulizi obuwandiikiddwa mu musango. Tebikyali bya nkola ya kibiina yokka.

Ekikulu ennyo kye kinaaddirira okuwakana okwabadde mu kkooti. Abalamuzi balina okupima obujulizi bwa Rupia nga bwe beetegereza n’ensonga abawaabi ze baleese ku mulimu gwe n’okwesigika kwe. Amawulire gano tegannyonnyola kkooti kye yasalawo ku Lissu bye yawakanya.

Mu ndowooza yaffe, nga twesigama ku bimanyiddwa naye nga tetukakasa binaabaawo, oludda olwewozaako luyinza okugenda mu maaso n’okuleeta abajulizi abalala okunnyonnyola oludda lwalwo. Enjuyi zombi ziyinza okukozesa obujulizi bwa Rupia ng’ekitundu ku nsonga zaazo ezigazi ku ngeri Chadema gye yali etuusa obubaka eri abantu.

Bino biyinza kukwata bitya ku be kikwatako?

Ku Rupia, ebivudde mu kubuuzibwa kuno birina enjuyi bbiri. Obujulizi bwe bukebereddwa. Engeri gye yannyonnyoddemu obulungi emirimu gy’empuliziganya mu kibiina eyinza okukwata ku buzito abalamuzi bwe banaabuwa.

Ku Lissu, okuwakanya kwe kuleetedde engeri ebibuuzo gye byabuuziddwamu okuwandiikibwa mu musango. Akyalina obuvunaanyizibwa bw’okwanjula ensonga ezimuwolereza. Singa abajulizi abaddako nabo babuuzibwa ebibuuzo ebingi ebikwata ku buli kantu, oludda olwewozaako luyinza okwetaaga okunnyonnyola ennyo emirimu gyabwe n’engeri gye baamanyamu bye bajulira.

Ku bakozi ba Chadema ab’ebyempuliziganya, omusango guleetedde abantu okwetegereza engeri obubaka gye buva ku bakungu b’ekibiina, ne buyita mu bannamawulire, ne butuuka eri abantu. Kino kiyinza okwongera obukulu bw’obujulizi obunaddako ku bubaka bw’ekibiina. Engeri emirimu egyo gye gitegekeddwamu nayo kati eri mu biwakanyizibwa mu musango.

Ebiyinza okuddako

Ekisinga okusuubirwa

Singa kkooti egenda mu maaso n’okuwulira oludda olwewozaako nga tewali nsala ekendeeza nnyo ku bujulizi bwa Rupia bw’ekkiriza okukozesa, abajulizi abalala bajja kuwa obujulizi mu wiiki ezijja. Mu nsonga ezinaggibwaayo oluvannyuma, bye yategeeza bijja kupimibwa awamu n’ebyo ebyava mu bibuuzo by’abawaabi.

Kino kye kisinga okusuubirwa kubanga amawulire galaga nti omusango gutuuse ku kuwulira oludda olwewozaako. Era Rupia ayogerwako ng’omujulizi owookuna. Okuleeta omujulizi omulala ow’oludda olwewozaako, okugenda mu maaso n’okuwulira omusango oba okujuliza obujulizi bwe mu nsonga ezinanjulwa oluvannyuma byandibadde biraga nti kino kigenda mu maaso.

Ebiyinza okuyamba oludda olwewozaako

Singa Rupia by’ategeeza ku buvunaanyizibwa bwe bisigala bikwatagana era obujulizi obunaddako ne bubyongera amaanyi, oludda olwewozaako luyinza okubikozesa okuwagira ennyinnyonnyola yaalwo. Kino kyandiyambye okunnyonnyola engeri Chadema gye yali ewuliziganyaamu n’emikutu gy’amawulire awamu n’abantu.

Ekyo kyesigamye ku balamuzi okukkiriza obujulizi obwo n’okubwetegereza nga tewali kye bazudde ekibunafuya ennyo. Obujulizi obunaddako bwe bwandikwataganye n’obwa Rupia, n’oludda olwewozaako ne lubwesigamako mu nsonga zaalwo, kino kyandyeyongedde okusoboka.

Ebiyinza okunafuya oludda olwewozaako

Singa abawaabi bakakasa nti waliwo obutakwatagana obw’amaanyi wakati w’ekitiibwa ky’omulimu gwa Rupia, ebisaanyizo bye n’emirimu gy’agamba nti akola, abalamuzi bayinza okuwa obujulizi bwe obuzito obutono. Kino kyandikendeezezza ku ngeri oludda olwewozaako gye luyinza okukozesaamu enteekateeka y’ebyempuliziganya eya Chadema okunnyonnyola n’okuwagira ensonga zaalwo.

Ekyo kisinziira ku balamuzi okutwala obutakwatagana bwonna obuzuuliddwa ng’obukwata ku kwesigika kw’obujulizi bwe. Abawaabi bwe bandyeyongedde okussa essira ku nsonga ezimu ze bawakanya mu biwandiiko byabwe eby’ensonga, kino kyandiraze nti ebintu byolekedde awo. N’oludda olwewozaako okulekera awo okwesigama ennyo ku bujulizi bwe kyandiraze kye kimu.

Eby’okugoberera

• Obanga Kkooti Enkulu eneeteekawo olunaku olulala olw’okuwulira oludda olwewozaako n’eyita omujulizi omulala.
• Obanga abalamuzi abasatu banaawa ensala oba ekiwandiiko ekikwata ku Lissu bye yawakanya ng’abawaabi babuuza Rupia ebibuuzo ku bujulizi bwe.
• Obanga oludda lwonna lunaakozesa Rupia bye yategeeza ku mirimu gy’empuliziganya mu Chadema nga lwanjula ensonga zaalwo oluvannyuma.