Omukago ogulwanirira eddembe ly’obuntu mu Tanzania gusabye poliisi okunnyonnyola ebikwata ku musawo Agonza

Ebiriwo kati

Okusinziira ku mawulire ga The Citizen Tanzania, omukago gw’abalwanirizi b’eddembe ly’obuntu mu Tanzania ogwa Tanzania Human Rights Defenders Coalition (THRDC) gusabye poliisi etegeeze Dr Conrad Agonza gy’ali. Gwagala era embeera y’obulamu bwe n’ekifo gy’ajanjabirwa bimanyibwe. Agonza musawo mu ddwaliro lya Mloganzila. Kino kiddiridde ekyaliwo nga September 8 ku luguudo lwa Bagamoyo mu Dar es Salaam, omwali omupoliisi w’ebidduka.

THRDC egamba nti ab’omu maka ga Agonza bafunye amawulire agatakwatagana. Era tebassobodde kumulaba ku bitebe bya poliisi. Mu ebyayogerwa poliisi n’ab’omu maka ge mulimu ekigambibwa nti yakuba omupoliisi oyo.

Lwaki kino kikulu

Ekibuuzo si oba poliisi ekkirizibwa okunoonyereza ku kigambibwa nti yakuba omupoliisi. THRDC nayo egamba nti ekkirizibwa. Ekibuuzo kiri ku kunoonyereza ku muntu ng’ab’omu maka ge tebamanyi gy’ali, oba ali mirembe, n’engeri gye bayinza okumutuukirira.

Eri omuntu yenna alaba nga obujjanjabi bwesigamye ku kwesigangana, kino kiraga ekintu ekiruma era ekitegeerekeka obulungi. Mu ssaawa ntono, omusawo ayinza okuva ku kujjanjaba abantu n’abeera nga ye yeetaaga okuwuliziganya n’ab’omu maka ge n’okufuna obuyambi bw’amateeka.

Ab’obuyinza bwe bawa amawulire mu budde era agayinza okukakasibwa, ab’omu maka basobola okubaako kye bakola. Bwe batagawa, obutamanya bwennyini buleetera ab’omu maka obulumi.

Mu ndowooza yaffe, okusinziira ku bimanyiddwa naye nga tekinnakakasibwa, ebiwandiiko ebiraga Agonza gy’ali n’embeera y’obulamu bwe biyinza okusobozesa ab’omu maka ge okuwuliziganya naye oba munnamateeka okumutuukirira. Mu kiseera kye kimu, ekimuvunaanibwa kyonna kiyinza okugoberera emitendera gy’amateeka.

Poliisi bw’ewa amawulire ago, ensonga eno eyinza okuteekawo kye basuubira mu nkola: ebibuuzo ebikwata ku muntu akuumibwa n’embeera y’obulamu bwe biddibwemu mangu era mu ngeri etegeerekeka.

Ekyaliwo emabega ekifaananako n’ensonga eno

Mu Kenya mu 2016, munnamateeka Willie Kimani, omuntu gwe yali awolereza Josephat Mwenda n’omugoba w’emmotoka Joseph Muiruri baabula oluvannyuma lw’ensonga y’omu kkooti eyali ekwata ku poliisi. Abajulizi baagamba nti Kimani ne Mwenda baali balabiddwa mu kaduukulu ku kitebe kya poliisi.

Ekifaanagana kwe kwetaaga amangu amawulire ageesigika ku bantu abo gye bali n’obanga bali mirembe. Era kyetaagisa okumanya oba ab’omu maka gaabwe oba bannamateeka basobola okubatuukirira.

Naye waliwo enjawulo nnene nnyo. Mu Kenya mwalimu abantu basatu abaateekebwa oluvannyuma ne battibwa. Amawulire agaliwo kati gak­wata ku musawo omu. Tegakakasa nti abuze oba nti ayisiddwa bubi.

Mu 2022, abapoliisi basatu n’omuntu eyali awa poliisi amawulire baasingisibwa omusango gw’obutemu.

Eky’okuyiga kitegeerekeka. Okufuna amangu amawulire agawandiikiddwa ku muntu akuumibwa kiyamba okumukuuma. Kisaana okugabaanja ng’obutamanya tebunnavaamu kabi kasingawo.

Ebiyinza okuvaamu

Poliisi bw’eyanukula amangu, ab’omu maka ga Agonza bayinza okuddamu okusobola okukakasa nti ali mirembe. Bayinza n’okuteekateeka obuyambi awatali kulwa.

Era kino kiyinza okwanguyiza poliisi okunoonyereza ku kimugambibwako. Kyandiraze nti poliisi eteekwa okussa ekitiibwa mu ddembe lye erikuumibwa amateeka era n’okusobozesa empuliziganya esookerwako.

Mu wiiki ezijja, ebibiina ebirondoola eddembe ly’obuntu bijja kuba n’ekintu ekitegeerekeka kye byekenneenya. Bijja kutunuulira oba amawulire agakwata ku gy’ali, embeera ye n’okumutuukirira gaweebwa mu ngeri ekwatagana.

Enkola eno bw’eddibwamu ne mu nsonga endala, amaka amalala agafuna amawulire agatakwatagana ku baabwe abakuumibwa gayinza okuba n’ensonga esinga obunywevu ey’okusuubira eby’okuddamu mu budde.

Ebiyinza okuddako

Ekisinga okusuubirwa: Poliisi bw’etegeeza Agonza gy’ali n’embeera ye mu nnaku ezijja, era amawulire ago ne gasobola okukakasibwa, ab’omu maka ge oba bannamateeka abamukiikirira bayinza okusobola okuwuliziganya naye. Ekigambibwa nti yakola kiyinza okugenda mu maaso nga kigoberera emitendera emitongole.

Kino kye kisinga okusuubirwa kubanga THRDC ekkiriza nti omuntu ayinza okukwatibwa mu mateeka. Ky’esaba kwe kuteekawo ebintu ebimanyiddwa era ebisoboka okukola okumukuuma.

Ebiyinza okulongoosa embeera: Ab’obuyinza bwe bawa amawulire agatakontana era ne bakkiriza ab’omu maka oba bannamateeka okumutuukirira nga bwe kisaanira, ensonga eno eyinza okuba eky’okulabirako. Eyinza okuyamba mu kukola ku bibuuzo ebikwata ku bantu abakuumibwa n’obulamu bwabwe.

Mu myezi egiddirira, kino kiyinza okufuula okugaba amawulire agawandiikiddwa enkola eya bulijjo mu nsonga ezifaananako n’eno.

Ebiyinza okwongera okwonoona embeera: Obutamanya bwe bugenda mu maaso, ab’omu maka ga Agonza bayinza okusigala nga tebasobola kuteekateeka kuwuliziganya naye oba kumufunira buyambi bwa mateeka mu budde. Mu kiseera kye kimu, poliisi n’ebibiina ebirondoola eddembe ly’obuntu bayinza okweyongera okubanjibwa okunnyonnyola n’okubaako kye bakola.

Awatali kunnyonnyola kutegeerekeka ku kukumibwa kwe, obujjanjabi bwe oba gy’atuuse mu mateeka, kiyinza n’okwongera okukaluba okulaba ng’ensonga y’okukuba omupoliisi egambibwa ekolebwako mu bwerufu.

Eby’okugoberera

• Oba poliisi enategeeza Agonza gy’ali n’embeera y’obulamu bwe mu ngeri ab’omu maka ge, bannamateeka abamukiikirira, eddwaliro oba THRDC gye basobola okukakasa.
• Oba ab’omu maka ge oba munnamateeka we banakkirizibwa okuwuliziganya naye oba okumutuukirira nga bwe kikkirizibwa amateeka era nga bagoberera amagezi g’abasawo.
• Oba poliisi enannyonnyola omutendera gw’amateeka ogutuukiddwako ku kigambibwa nti yakuba omupoliisi: okukwatibwa, okuvunaanibwa, okuteebwa oba embeera endala entongole mu mateeka.