Tanzania egenda okutegeka olukung’aana olusooka olw’abakyala mu palamenti mu kitundu ky’Ennyanja Ennene

Ebipya ebimanyiddwa

Okusinziira ku mawulire agafulumiziddwa The Citizen Tanzania, Tanzania egenda okutegeka olukung’aana olusooka olw’abakyala mu palamenti wansi wa FP-ICGLR, ekibiina ekigatta palamenti eziri mu Lukiiko olw’Amawanga ag’omu Kitundu ky’Ennyanja Ennene. Lujja kubeera mu kifo ky’enkuŋŋaana eky’ensi yonna ekya Julius Nyerere mu Dar es Salaam okuva nga 2 okutuuka nga 5 mu mwezi gwa Noovemba 2026.

Palamenti ya Tanzania ne FP-ICGLR basuubira abantu nga 250 okuva mu mawanga 12 agali mu ICGLR. Baakusengekera wamu eby’okukolako ku kwenyigira kw’abakyala mu mirimu gya palamenti, emirembe, obukuumi n’enkulaakulana etaliiko gw’erekera mabega.

Lwaki kino kikulu

Obulamu obulungi te bukoma ku kwebaka, kulya na kutambulatambulako okumpi n’awaka. Era bwesigama ku bantu okuba mu bukuumi, embeera zaabwe okuba entebenkevu n’okuba n’eddoboozi eriwulirwa nga basalawo ku bikwata ku bulamu bwabwe obwa buli lunaku.

Olukung’aana luno lugatta abakyala ababaka ba palamenti, ebibiina by’obwannakyewa n’abo abakolagana ne palamenti okukubaganya ebirowoozo ku ngeri ensonga ezo gye zikwataganamu mu kitundu ky’Ennyanja Ennene. Ekinaalaga omugaso gwalwo kiri mu kibuuzo kimu: abakiise banaavaayo n’eby’okukola ebinaatuuka mu palamenti z’amawanga gaabwe?

Amawulire ago galaga nti we bwatuukira mu mwezi gwa Jjulaayi 2025, ku kigero kya wakati abakyala baali bakola ebitundu 28 ku 100 eby’ababaka ba palamenti mu kitundu kino. Olukung’aana lwokka terusobola kumalawo njawulo eyo mu bungi bw’abakyala n’abasajja abakiikirirwa. Naye luyinza okwongera omukisa gw’okutuusa ensonga mu palamenti eri abantu abakola omulimu ogutatera kutenderezebwa ogw’okufuula ebizibu by’abantu ensonga ezikolwako mu nkola za gavumenti.

Mu kuteebereza kwaffe okwesigamye ku biriwo, ekisinga okusuubirwa kwe kuba nti olukung’aana lusooka kulongoosa ngeri emirimu gye gikwanaganyizibwamu nga terunnakyusa mbeera abantu gye balimu. Singa eby’okukolako binaategeerekeka bulungi ababaka ne basobola okubitwala mu mawanga gaabwe, biyinza okusalawo ku nsonga ki ez’emirembe, obukuumi n’enkulaakulana etaliiko gw’erekera mabega palamenti ze zinaassaako essira.

Biki ebiyinza okuvaamu?

Okutegeka olukung’aana kuwa Palamenti ya Tanzania omulimu ogw’amangu ogw’okukuba abantu ku lusegere okukwanaganya emirimu mu kitundu kino. Kino kiyinza okwongera ku busobozi bwayo obw’okuyita enkiiko okukubaganya ebirowoozo ku kwenyigira kw’abakyala n’ensonga endala olukung’aana ze lunaakwatako.

Eri abakyala ababaka ba palamenti mu mawanga 12, emiganyulo tegiri ku ludda lumu. Mu wiiki ezinaasemberera n’ezinaaddirira olukung’aana lwa Noovemba, luyinza okubanguyiza okutuukirira bannaabwe n’ababawagira, n’okufuna ensonga ze bakkaanyizzaako okukulembeza. Kyokka okusobola kwabwe okuleeta enkyukakyuka kukyasinziira ku palamenti z’amawanga gaabwe okussa ensonga ezo mu mirimu gyazo.

Ebibiina by’obwannakyewa ebisuubirwa okwetaba birina omukisa ogw’okutuusa ebizibu by’abantu butereevu eri abali mu lukung’aana. Naye obusobozi bwabyo obw’okuwugula ebisalibwawo buyinza okukendeera amangu singa abakiise ne palamenti tebagaba mirimu gya kugoberera binaaba bivudde mu lukung’aana.

Abantu abakoseddwa obukuubagano n’okusengulwa be basinga okuba ewala n’ebisalibwawo mu lukung’aana, kyokka be basinga okuba n’ebingi eby’okuganyulwa oba okufiirwa. Singa eby’okukolako bye bakkaanyizzaako bifuuka amateeka mu mawanga oba ebikolwa bya palamenti ebikwanaganyiziddwa, biyinza okuwugula essira ly’abakulembeze b’ebyobufuzi ne lidda ku mirembe, obukuumi n’enkulaakulana etaliiko gw’erekera mabega. Singa bikoma ku mboozi eyeetabiddwaamu abantu bangi, enkyukakyuka entono nnyo y’eneebaawo ebweru w’ekifo ky’olukung’aana.

Ebiyinza okubaawo

Ekisinga okusuubirwa: Singa abakiise bakkaanya ku nsonga ezisobola okukolwako naye ne watabaawo nteekateeka ya wamu ebawaliriza okuziteeka mu nkola mu kitundu kino, olukung’aana lwa Noovemba lunaavaamu eby’okukolako eby’awamu n’enkolagana enywevu wakati w’ababaka ba palamenti n’ebibiina by’obwannakyewa.

Mu mwaka ogunaaddirira, okugoberera ebinaaba bisaliddwaawo kwandibadde kwa njawulo mu buli nsi, nga buli palamenti esalawo oba okugaba emirimu eri obukiiko oba ebibinja by’ababaka, oba okuyita enkiiko endala. Ekirangiriro ekifulumiziddwa nga kiraga ensonga ezikulembezebwa kyandiwagidde ekisuubirwa kino; obutaba na byakukolako oba nteekateeka ya kubigoberera kyandikifudde ekitakyasuubirwa nnyo.

Singa bivaamu ebisinga obulungi: Singa eby’okukolako eby’awamu bibaamu ebisuubizo ebisobola okutuukirizibwa, palamenti ezeetabye ne zibiteeka mu mirimu gy’okukola amateeka n’okubaga enkola, abakyala ababaka bayinza okuweebwa obuvunaanyizibwa obutongole obusingawo mu mirimu gya palamenti egyekuusa ku nsonga ezo mu myezi mukaaga okutuuka ku 12.

Enkyukakyuka enkulu yandibadde okuba n’emirimu egikwanaganyiziddwa ku kwenyigira, emirembe, obukuumi oba enkulaakulana etaliiko gw’erekera mabega. Awo okukubaganya ebirowoozo kwandifuuse emirimu gya palamenti nga waliwo abalambikiddwa okugivunaanyizibwako. Palamenti z’amawanga agasukka mu limu agali mu kibiina okukola ebirabibwa abantu, ne FP-ICGLR okulondoola ebikolebwa, kyandinywezezza okusuubira kuno; okugoberera okukoma ku biwandiiko ebifulumizibwa kwandikukendeezezza.

Singa tebigenda bulungi: Bwe watabaawo nteekateeka ya kugoberera eneewangaala, olukung’aana luyinza okukoma ku kugatta bantu, ng’obukuubagano, okusengulwa, obwavu n’okuvuganya ku by’obugagga eby’omu ttaka bikyafuga ensonga amawanga ze gakulembeza.

Mu mbeera eyo, enjawulo mu bungi bw’abakyala n’abasajja abakiikirirwa mu palamenti mu kitundu kino yandisigadde kumpi nga bw’eri. Mu myezi mukaaga okutuuka ku 12, abantu bandirabye enkyukakyuka ntono mu nkola eziva ku lukung’aana. Obutaba na bikolwa mu mawanga ebimanyiddwa abantu nga bikwatagana n’ebyasalibwawo kyandisongedde ku mbeera eno; okubaawo kw’ebikolwa ebirambikiddwa eby’okugoberera kwandiraze nti eyinza obutabaawo.

Eby’okutunuulira ebiddako

• Oba FP-ICGLR ne Palamenti ya Tanzania banaafulumya eby’okukolako eby’awamu oba ekirangiriro wakati wa nga 2 ne nga 5 mu mwezi gwa Noovemba, nga kiraga obuvunaanyizibwa oba ebiddako okukolebwa.
• Oba omuwendo gw’abaneetaba gunaasemberera ogw’abantu nga 250 ogwayogerwako, era nga amawanga 12 gakiikiriddwa mu bugazi.
• Oba mu mwaka ogunaaddirira palamenti ezeetabye zinaategeeza abantu emirimu gye zigabye egy’okugoberera ebinaaba bisaliddwaawo, okutandika ebikolwa ebikwatagana nabyo oba okulaga abavunaanyizibwa ku nsonga olukung’aana ze lunaakulembeza.