Ekiwandiiko ky’endowooza mu New York Times kigamba nti situleesi eyinza okulabika mu ngeri ez’enjawulo: abakyala batera okukendeeza ku sipiidi naye ne beeyongera, ate abasajja abamu basobola okuddamu mu ngeri ezisukka ku mabbali. Ekigambo ekikulu eri obulamu obwa bulijjo kiri nti okweyongera n’emirimu tekitegeeza nti omuntu talina kko.
Ekiwandiiko kino kissa ku myaka egy’obulwadde bw’okwewunya n’okulumwa omutima egiwandiikiddwa nnyo mu bakyala, awamu n’obuwandiike bw’eddagala erikwata ku mbeera ezo. Era kigamba nti okunywa omwenge mu ngeri ey’obulabe kugenda kukendeera. Naye kino si kitegeeza nti ekika ky’omuntu kisobola okutegeeza nga bw’anaaddamu ku situleesi ye. Enkyukakyuka z’abantu ssekinnoomu ze zisinga obukulu.
Ekiwandiiko kya New York Times kye kitegeeza ku situleesi
Endowooza eno ekubiriza okulaba enjawulo eri mu ngeri abantu gye beeyisaamu nga balina ekibazito. Mu kifaananyi kyakyo, abakyala batera okukola ekintu ekiringa okukendeeza ku bungi bw’emirimu, naye nga tebava mu buvunaanyizibwa bwonna. Abasajja abamu bo bayinza okulaga eky’okuddamu ekinene, ng’okulekawo ekintu oba okukyusa engeri gye batambuzaamu obulamu bwabwe.
Eyo ye ndaba y’omuwandiisi, so si mateeka g’ebyobulamu agagamba nti buli mukyala oba buli musajja ajja kukola bw’atyo. Ekiwandiiko tekituwa magezi ga kuteebereza muntu ssekinnoomu. Tekigamba nti omuntu yenna alina kusalawo kulekawo mulimu, mbeera, oba buvunaanyizibwa obukulu kubanga ali mu situleesi.
Ekisinga okuba eky’omugaso mu ndaba eno kwe kubuuza ekibuuzo ekikakali: “Neyongera okugenda, naye nkyasigadde n’amaanyi?” Omuntu asobola okukola emirimu gye gyonna, okulabika ng’ategeka obulungi, naye nga tulo ye, okulya kwe, oba obudde bwe bw’okuwummula bigenda biva ku mulamwa.
Okweyongera si kipimo kya kuba bulungi
Mu bulamu obwa bulijjo, waliwo ekitiibwa ekitera okuweebwa omuntu atayimirira. Azuukuka ku makya, akola, ayanukula obubaka, ayamba abalala, akwatirira enteekateeka, era ku nkomerero y’olunaku n’akyayogera nti “nkyagenda mu maaso.” Naye omubiri n’endowooza tebikola nga kaadi ya mmotoka etalina kkomo.
Okweyongera kuyinza okukweka okukoowa okw’amaanyi. Omuntu ayinza okukendeeza ku bintu ebimwe mu mpiso, naye ng’akyakuumira ku bintu bingi nnyo. Omulala ayinza okulaga enkyukakyuka ennene, naye nga ekyo tekitegeeza nti y’asinga okufuna eky’okugonjoola situleesi. Pawulo ku Pawulo, omuntu aleka emirimu gyonna naye n’ataddizaawo tulo, okulya okwa bulijjo, okutambula, oba obudde obw’okuwummula, aba takwatiddwa ku nsonga yonna.
Kale ekigambo “okulekawo” tekisaana kulabibwa ng’obuwanguzi bwokka. Kisobola okuba akabonero akalaga nti waliwo ekibazito ekyetaaga okulabibwa. Era “okugumira” tekisaana kulabibwa ng’obukakafu obw’obulamu obulungi. Kisobola okuba engeri y’okukwekaamu obukoowu.
Gezaako okukebera ekintu ky’oyimiriza okumala wiiki
Omugaso ogusoboka okuva mu ndowooza eno si kugabanya bantu mu bitundu eby’ekikula. Gwe mulimu gw’okulaba obuvunaanyizibwa obutwala amaanyi go, n’osalawo obwo obusobola okuyimirizibwa okumala ennaku musanvu.
Londa ekintu ekitali kya tteeka era ekitakulemesa kukola mirimu gy’obulamu: omulimu gw’ekibiina ogw’oyimiriraako nga tolina ky’oguganyulwamu, okulondoola obubaka buli kiseera, obuvunaanyizibwa bw’owaddeyo nga bwemalira okugulwamu amaanyi, oba enteekateeka y’oyagala okukola kubanga bw’otakola owulira ng’olimbye. Kiyimirize okumala wiiki emu, bw’oba osobola okukikola awatali kuleetera muntu mulala buzibu.
Ensonga ekulembera eno nnyangu: okuggyako ekibazito ekiddamu kiyinza okuleka obudde obw’okwebaka, okutambula katono, okulya mu budde, oba okuwummula awatali kubalirira mulimu oguddako. Ebyo bintu bya bulijjo, naye bitera okuvugibwa ku mabbali nga kalenda ejjudde.
Ku nkomerero ya wiiki, wetegereze ky’owulira. Wasuze bulungi? Wafunye ekiseera okulya mu budde? Watambula n’otegenda kukikola nga mulimu? Oba ekintu kye wayimirizza kibadde kimala okukuganya n’abalala? Ekigendererwa si kweweruza, wabula okumanya obuvunaanyizibwa bwe buyinza okukendeezebwa awatali kulekawo ebyetaagisa.
Ebintu ebyetaaga okwekebejjebwa mu maaso
Ekiwandiiko kya New York Times kireeta ekibuuzo, naye ensonga zino zikyetaaga okutegeerekeka bulungi mu kunoonyereza. “Okukendeeza” ne “okuddamu mu ngeri ezisukka ku mabbali” byetaaga okunnyonnyolwa mu ngeri etegeerekeka, era byetaaga okukeberwa mu bibinja by’abantu eby’enjawulo n’embeera za situleesi ez’enjawulo.
Kijja kuba kya mugaso okulaba oba emitendera gy’okulumwa omutima, okweraliikirira, eddagala erikwata ku mbeera ezo, n’okunywa omwenge mu ngeri ey’obulabe bigenda mu maaso mu ngeri ekifaananyi kino gye kiyitamu. Enkyukakyuka mu mitendera egyo ziyinza okukyusa engeri gye twetegerezamu ensonga.
Era waliwo ekibuuzo ekikakali ku mugezi guno ogw’okuyimiriza obuvunaanyizibwa obutamu nnyo: okunoonyereza kuyinza okulaga oba okuggyako emirimu egitawa mugaso kyongera ku bulamu obwa bulijjo. Pawulo ku Pawulo, omuntu akyetaaga okulaba embeera ye, so si kugoberera kutegeeza okw’ekikula.
Situlese bw’eba egenda mu maaso, esusse, oba ekosa engeri gy’osobola okukolamu ebya bulijjo, yogera ne ddayo. Kino kya kumanya ku bulamu obwa bulijjo, so si magezi ga ddokita.
Ensonda
New York Times opinion piece
Comments
No comments yet.