Kiki ekikyuse?
Akulira WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, yalabula mu lukung’aana lw’ebyokwerinda olwa Munich mu 2020 nti: “Tetulwanyisa kirwadde kya ssennyiga omukambwe kyokka; tulwanyisa n’amawulire agabuutikidde abantu.” Okusinziira ku mawulire aga The Lancet News30565-X/fulltext), COVID-19 yali ebunye ng’amawulire amajingirire, ebigambo ebikyamu n’ennyinyonnyola ezigamba nti waliwo enkwe ez’ekyama nabyo bisaasaanye nnyo.
Lwaki kino kikulu?
Amagezi agakwata ku bulamu gayinza okulabika nga gategekeddwa bulungi ku lutimbe, naye nga tegaliiko bukakafu.
Ebyogerwa ku COVID-19 ebitaliiko bukakafu bwe bivuganya n’amawulire agategeerekeka obulungi, kiba kya mugaso okusooka okwekenneenya amagezi ag’obulamu aga bonna nga tonnagatwala ng’eky’okuddamu ku mbeera yo yennyini. Amagezi aga bonna gayinza okuba w’otandikira, naye bw’oba osalawo ku bulamu bwo, weebuuze ku musawo alina obukugu obwetaagisa.
Kino kiyinza kukosa kitya abantu?
Ekisooka okukosebwa kwe kufaayo abantu kwe bawa amawulire: amagezi amatuufu agakwata ku kukuuma obulamu galina okuvuganya n’amawulire amakyamu n’ebyogerwa ku nkwe ez’ekyama.
Kino kiyinza okwongera ku mugaso gw’ennyinyonnyola ennyangu eziraga amawulire gye gaggiddwa. Mu kiseera kye kimu, kiyinza okukaluubiriza abo abategeeza abantu ku by’obulamu, kubanga balina okuwaayo obudde okunnyonnyola amagezi ago we gakoma awamu n’okugasaasaanya.
Mu wiiki ezijja, okusoomoozebwa kuno kuyinza okukyusa engeri amawulire g’ebyobulamu gye gategeezebwamu. Okwawula obulungi amagezi ag’okwekuuma aga bulijjo ku magezi ag’obujjanjabi agagenderera omuntu kinnoomu kiyinza okuyamba abantu okumanya ddi lwe baba bafunye amagezi aga bonna gokka, ne ddi lwe baba beetaaga omusawo. Naye kino tekiyinza kuvaamu birungi ebyo singa ebyogerwa ebitaliiko bukakafu bisigala nga bye byangu okusanga oba nga bye bisikiriza abantu okukkiriza okusinga ennyinyonnyola ezikolebwa n’obwegendereza.
Ebiyinza okubaawo
Kye tusuubira okusinziira ku biriwo, naye nga tekinnakakasibwa: kino kye kisinga obuyinza okubaawo. Singa amawulire amakyamu n’ebyogerwa ku nkwe ez’ekyama bisigala bisaasaanye nnyo, mu wiiki ntono ezijja abategeeza abantu ku by’obulamu bajja kwongera amaanyi mu kulaga ensibuko y’amawulire mu lulimi olutegeerekeka, n’okunnyonnyola obulungi amagezi ag’obulamu aga bonna we gakoma.
Kino kye kisinga obuyinza okubaawo kubanga lipoota eraga nti amawulire amakyamu kizibu ekigendera awamu n’ekirwadde, so si nsonga ya ku mabbali. Okulaga obulungi amagezi aga bonna we gakoma kiyinza okukendeeza ku kugatwala ng’obujjanjabi obutegekeddwa eri omuntu kinnoomu.
Obubonero obuwagira ekisuubirwa kino bwandibaddemu obubaka obulaga amawulire gye gaggiddwa, era obusindika abantu eri abasawo bwe baba n’ebibuuzo ebikwata ku bulamu bwabwe. Kyandibadde n’obuyinza butono okutuukirira singa amawulire amakyamu gaba tegakyayogerwako ng’agasaasaanye nnyo, oba singa abategeeza abantu ku by’obulamu baba tebakyetaaga kwawula bubaka bwabwe ku byogerwa ebirala ebibuvuganya.
Ebintu bwe bigenda obulungi. Singa amawulire agategeerekeka ku kukuuma obulamu gaba mangu okusanga, era abantu ne batwala ebitali bikakafu ng’ensonga ey’okukebera amazima mu kifo ky’okuteebereza, mu myezi 6–12 egijja abantu abasingawo bayinza okukozesa amagezi aga bonna ng’entandikwa, ne beebuuza ku basawo nga basalawo ku bulamu bwabwe.
Ekyo kyandikendeezezza ku ngeri ebyogerwa ebitaliiko bukakafu gye bifugamu enneeyisa y’abantu. Okulaga ensibuko y’amawulire buli kiseera, okunnyonnyola amagezi ago we gakoma n’okujjukiza abantu okwebuuza ku musawo byandiwagidde kino. Naye okuwa amagezi aga bonna ng’agasobola okudda mu kifo ky’ago agagenderera omuntu kinnoomu kyandikiremesezza.
Ebintu bwe byongera okwonooneka. Singa amawulire amajingirire, ebigambo ebikyamu n’ebyogerwa ku nkwe ez’ekyama bisigala bisaasaanye nnyo nga tewali bubaka bulala butegeerekeka kimala kubivuganya, mu myezi 6–12 egijja abantu bayinza okwongera okwawukana ku mawulire g’ebyobulamu ge beesigako.
Abamu bayinza okwongera okwesiga ennyinyonnyola ezikwata ku nkwe ez’ekyama, amagezi ag’obulamu aga bonna agategekeddwa n’obwegendereza ne gaba n’obuyinza butono ku ebyo abantu bye bakola. Amawulire amakyamu okweyongera okwogerwako ng’agasaasaanye nnyo, awamu n’omulimu ogweyongera eri abategeeza abantu ku by’obulamu, byandiwagidde ekisuubirwa kino. Naye amawulire ageesigika bwe gandibadde geeyongera okulabika ennyo buli kiseera, kino kyandibadde n’obuyinza butono okutuukirira.
Kiki eky’okugoberera?
Mu wiiki ezijja, goberera oba WHO n’abalala abategeeza abantu ku by’obulamu banaakomeza okwogera ku mawulire amakyamu ng’ekizibu ekikulu mu kulwanyisa COVID-19.
Era goberera oba amagezi ag’okukuuma obulamu galaga buli kiseera ensibuko yaago ne we gakoma, era nga gasindika abantu eri omusawo nga basalawo ku bulamu bwabwe, mu kifo ky’okwefuula okuzuula ekirwadde, obujjanjabi oba okukakasa ekinaavaamu.
Comments
No comments yet.