WHO ekebisi mpo na «infodémie» ya bansango ya lokuta etali COVID-19

Nini ebongwani

The Lancet News elobi ete Tedros Adhanom Ghebreyesus, mokambi monene ya WHO, akebisaki bato na likita ya bokengi na Munich na 2020. Alobaki boye: «Tozali kaka kobunda na bokono oyo epalangani na mokili mobimba te; tozali mpe kobunda na infodémie.»

Lisolo yango euti na lapolo ya The Lancet News30565-X/fulltext). Elobi ete, ntango COVID-19 ezalaki kopalangana, bansango ya lokuta, makambo oyo ezali solo te mpe makanisi ete bato mosusu bayokani na kobombana mpo na kosala mabe ekomaki mingi.

Mpo na nini yango ezali na ntina

Toli moko mpo na bokolongono ekoki komonana malamu na telefone to na ordinatɛrɛ, atako ezali na eloko ya kondimisa yango te.

Bato bakutanaka na maloba oyo ezangi bilembeteli mpo na COVID-19 elongo na bansango ya polele. Na ntango yango, ezali malamu kopema mpe kokanisa liboso ya komona toli ya bokolongono oyo epesami mpo na bato nyonso lokola eyano mpo na likambo na yo moko.

Toli ya bato nyonso ekoki kosalisa yo obanda. Kasi mpo na kozwa bikateli etali bokolongono na yo moko, osengeli kosolola na monganga oyo azali na makoki.

Yango ekoki komema nini

Likambo ya liboso ezali koyeba bansango nini bato bakotya likebi na yango. Toli ya bokolongono oyo ezali na bilembeteli esengeli kobenda likebi ya bato kati na bansango ya lokuta mpe makanisi ya boyokani ya kobombana mpo na kosala mabe.

Yango ekoki kosala ete ndimbola ya pete, oyo emonisi esika bansango euti, ezala na ntina mingi koleka. Ekoki mpe kokomisa mosala mpasi mpo na baoyo bayebisaka bato ndenge ya kobatela bokolongono. Basengeli kolekisa ntango mpo na kolimbola esika toli na bango esuki, longola kopesa bansango.

Na baposo ezali koya, mikakatano yango ekoki kobongola ndenge ya kopesa bansango ya bokolongono. Soki bokeseni kati na toli ya mokolo na mokolo mpo na bato nyonso mpe toli ya monganga mpo na moto moko emonisami polele, ekoki kosalisa bato. Bakoki koyeba ntango oyo toli ezali kaka toli, mpe ntango oyo basengeli koluka lisalisi ya monganga.

Kasi yango ekosalema te soki bato bazali kokutana mingi koleka na maloba oyo ezangi bilembeteli, to soki maloba yango endimisi bango koleka ndimbola oyo epesami na bokebi.

Makambo oyo ekoki kosalema

Ndenge tomoni makambo ekoki koleka, na kotalela oyo eyebani: oyo ekoki kosalema mingi koleka. Soki bansango ya lokuta mpe makanisi ya boyokani ya kobombana mpo na kosala mabe etikali mingi, baoyo bapesaka bansango ya bokolongono bakobakisa milende na baposo ezali koya. Bakoluka kolimbola na maloba ya pete esika bansango na bango euti. Bakomonisa mpe polele esika toli ya bokolongono mpo na bato nyonso esuki.

Yango nde ekoki kosalema mingi koleka, mpo lapolo yango elobeli bansango ya lokuta lokola mokakatano oyo ezali kotambola nzela moko na bokono, kasi likambo ya pembeni te. Komonisa polele esika toli esuki ekoki kosalisa bato bázwa toli ya bato nyonso lokola lisalisi oyo ebongisami mpo na moto moko te.

Bilembeteli oyo ekolendisa likanisi yango ezali bansango oyo elobi esika euti mpe etindi bato epai ya minganga mpo na mituna etali bokolongono na bango moko. Likanisi yango ekozala na makambo mingi te ya kosimba yango soki bansango ya lokuta etikali kolobelama lokola oyo ezali mingi te. Ezali mpe bongo soki baoyo bapesaka bansango ya bokolongono bazali lisusu na ntina te ya kokesenisa yango na maloba mosusu oyo bato bazali koyoka.

Soki makambo etamboli malamu. Soki bansango ya polele mpo na kobatela bokolongono ekomi pete mpo na kozwa, mpe bato bazali koluka koyeba soki likambo ezali solo ntango bazali na ntembe na esika ya kokanisa kaka eyano, bato mingi koleka bakoki kobanda na toli ya bato nyonso. Na basanza 6–12 ezali koya, bakoki mpe koluka toli ya monganga mpo na bikateli etali bango moko.

Yango ekotika nzela moke mpo maloba oyo ezangi bilembeteli etambwisa bizaleli ya bato. Kolakisa ntango nyonso esika bansango euti, koloba polele esika toli esuki mpe kokundwela bato ete básolola na monganga ekosalisa makambo etambola ndenge wana. Kasi kopesa toli ya bato nyonso lokola nde ekoki kozwa esika ya toli mpo na moto moko ekobebisa yango.

Soki makambo etamboli mabe. Soki bansango ya lokuta, makambo oyo ezali solo te mpe makanisi ya boyokani ya kobombana mpo na kosala mabe etikali mingi, mpe bansango mosusu ezali polele ndenge esengeli te, bato bakoki kokabwana lisusu mingi na kopona bansango ya bokolongono oyo bakolanda na basanza 6–12 ezali koya.

Bato mosusu bakoki kotyela masolo ya boyokani ya kobombana motema mingi koleka. Na bongo, toli ya bokolongono oyo ebongisami na bokebi mpo na bato nyonso ekoki kozala na nguya moke na makambo oyo basalaka.

Soki bansango ya lokuta ezali kaka kolobelama mbala na mbala lokola oyo ezali mingi, mpe mosala ya kolimbola bansango ezali se kobakisama, yango ekomonisa ete makambo ekoki kotambola ndenge wana. Kasi soki bansango oyo ebongi kotyelama motema ezali komonana mingi koleka mpe na ndenge oyo eumelaka, yango ekomonisa ete likambo yango ekoki kosalema mingi te.

Nini tosengeli kolandela

Na baposo ezali koya, tótala soki WHO mpe baoyo mosusu bapesaka bansango mpo na bokolongono ya bato bakokoba kolobela bansango ya lokuta lokola mokakatano monene oyo etali COVID-19.

Tótala mpe soki toli ya bokolongono ezali kolakisa ntango nyonso esika bansango euti mpe esika toli yango esuki. Esengeli kotinda bato epai ya monganga mpo na bikateli etali bango moko. Esengeli te komimonisa lokola ekoki koyeba bokono ya moto, kopesa lisalisi ya kobikisa ye to kolaka ete akozwa mpenza mbano moko.